Grein um orkumál eftir Sigurð Jóhannesson hagfræðing.
Enginn lifir á því að selja vöru með tapi. Það breytist ekki þótt viðskiptavinurinn eigi heima langt í burtu og borgi með útlendum peningum. Ef gróðavon er í rafmagnssölu til stóriðju hljóta margir að vera tilbúnir að setja eigin peninga í þann rekstur. Stundum eru markaðir ófullkomnir og tilstilli ríkisins þarf til þess að koma á hagkvæmri starfsemi. Til dæmis er því haldið fram að þeir sem setja fé í rannsóknir og þróun njóti ekki afrakstursins einir. Þess vegna þurfi hið opinbera að styðja þá iðju. En enginn markaðsbrestur réttlætir að hið opinbera virki ár, ef það gengur ekki upp á viðskiptalegum forsendum, frekar en ástæða var til dæmis til þess að grípa inn í þegar þjóðin hafnaði súkkulaðigosdrykknum SÚKKÓ um árið.
Fyrir nokkrum árum prófuðu Íslendingar arðsemi orkusölu til stóriðju á frjálsum markaði. Það dæmi gekk ekki upp þá. Sagan er ágætlega sögð í tveim greinum í Morgunblaðinu. Aðalheimild annarrar er iðnaðarráðuneytið, en Landsvirkjun er heimildin að hinni, svo að þar eru ekki öfgafullir náttúruverndarmenn á ferð. Hinn 31. ágúst 1997 birtist í Mbl. greinin VERKEFNAFJÁRMÖGNUN Í STAÐ RÍKISÁBYRGÐAR. Þar segir m.a. ,,Þeir sem nú eru við völd í orku- og iðnaðargeiranum vilja dreifa áhættunni, þykir ekki skynsamlegt að virkja í skjóli og á ábyrgð opinberra aðila til að útvega rafmagn til nýrrar álbræðslu með því að safna upp meiri skuldum hjá Landsvirkjun.
Kom þessi stefna meðal annars fram í tillögum nefndar um framtíðarskipan orkumála sem skilaði iðnaðarráðherra áliti í haust. Þar er sérstaklega vakin athygli á mikilvægi þess að virkjanaframkvæmdir vegna stóriðju verði á markaðsgrundvelli. Þess vegna kom upp hugmynd um verkefnafjármögnun nýrra orkumannvirkja vegna stóriðju þar sem leitað yrði eftir fjármagni á innlendum og erlendum fjármagnsmarkaði. Ríkið myndi ekki gangast í ábyrgð fyrir skuldum orkufyrirtækisins og reksturinn yrði sjálfur að standa undir endurgreiðslu lána. Eigendur myndu auðvitað einnig taka sína áhættu með hlutafé, sem í þessu tilviki yrði hugsanlega 25% af fjárfestingunni. Þetta er vitanlega áhættusamara fyrir þá sem fjármagna verkið en ef íslenska ríkið skrifaði upp á lánin og myndu vextir taka mið af því. Skotið hefur verið á að þeir gætu orðið 1-2% hærri en á lánum Landsvirkjunar. Það þýðir auðvitað hærra raforkuverð og dregur úr samkeppnisfærni Íslands. Þess má geta að álver Colombia Ventures, Norðurál á Grundartanga, er fjármagnað með þessum hætti…”
Framhald sögunnar frá 1997 birtist í Morgunblaðinu fjórum árum síðar, 6. desember 2001. Þá ræddi Mbl. við fjármálastjóra Landsvirkjunar undir yfirskriftinni UM GRÍÐARMIKLA HAGSMUNI AÐ TEFLA. Fjármálastjórinn segir ,,Byggingu vatnsorkuvera fylgir gríðarlegur fjármagnskostnaður í upphafi, rekstrarkostnaður þeirra er hins vegar lítill og líftíminn mjög langur eða allt að 80 til 100 ár. Þeir sem koma að verkefnafjármögnun hugsa hreinlega ekki svona langt, sem aftur þýðir að ef Landsvirkjun ætlaði að byggja sínar framkvæmdir á slíkri fjármögnun myndi það verða til þess að orkuverðið yrði það hátt að við værum ekki lengur samkeppnisfær um stóriðju.”
Orkusala til stóriðju stóðst ekki próf hins frjálsa markaðs fyrir áratug. En það er einn megingalli ríkisrekstrar að þar taka menn ekki við merkjum um að snúa við, heldur verður verkefnið oft aðalatriði, sem SKAL koma í gegn. Framhaldið þekkja flestir. Rafmagnsframleiðsla fyrir stóriðju á Íslandi hefur margfaldast á undanförnum árum.
Fjárfestar vildu ekki leggja peninga í virkjanir hér á landi á sínum tíma vegna þess að ágóðavon var ekki nógu mikil miðað við áhættuna. Virkjanir eru nefnilega ekki áhættulaus fjárfesting. Ríkið seldi Landsvirkjun Kröflu árið 1985 á rúman þriðjung af kostnaðarverði. Skattgreiðendur kostuðu mismuninn. Ekki var markaður fyrir rafmagn frá Blönduvirkjun þegar hún var tilbúin. Það og fleiri fjárfestingarmistök Landsvirkjunar ollu því að heildsöluverð á rafmagni til almenningsveitna var 45% yfir kostnaðarverði við rafmagn frá nýjum virkjunum um miðjan tíunda áratuginn. Almennir rafmagnsnotendur greiddu þann reikning (heimild: Framtíðarskipan orkumála, iðnaðarráðuneytið 1996). Skattgreiðendur og almennir rafmagnsnotendur bera áhættu af öllum virkjunum sem nú eru ráðgerðar. Orkuverð er mjög hátt á heimsmarkaði og álverð einnig. Ef virkjanir ganga einhvern tíma upp á frjálsum markaði á Íslandi ætti það að vera núna. Á hinn bóginn er afar hæpið að skikka almenning til þess að taka meiri áhættu af fjárfestingum í virkjunum en orðið er. Áhyggjur valdhafa í orku- og iðnaðnargeiranum sem sagt var frá í Morgunblaðinu 31. ágúst 1997 eiga ekki síður við núna en þá.
Grein þessi er fengin að láni á www.framtidarlandid.is