Grein um orkumįl eftir Sigurš Jóhannesson hagfręšing.
Enginn lifir į žvķ aš selja vöru meš tapi. Žaš breytist ekki žótt višskiptavinurinn eigi heima langt ķ burtu og borgi meš śtlendum peningum. Ef gróšavon er ķ rafmagnssölu til stórišju hljóta margir aš vera tilbśnir aš setja eigin peninga ķ žann rekstur. Stundum eru markašir ófullkomnir og tilstilli rķkisins žarf til žess aš koma į hagkvęmri starfsemi. Til dęmis er žvķ haldiš fram aš žeir sem setja fé ķ rannsóknir og žróun njóti ekki afrakstursins einir. Žess vegna žurfi hiš opinbera aš styšja žį išju. En enginn markašsbrestur réttlętir aš hiš opinbera virki įr, ef žaš gengur ekki upp į višskiptalegum forsendum, frekar en įstęša var til dęmis til žess aš grķpa inn ķ žegar žjóšin hafnaši sśkkulašigosdrykknum SŚKKÓ um įriš.
Fyrir nokkrum įrum prófušu Ķslendingar aršsemi orkusölu til stórišju į frjįlsum markaši. Žaš dęmi gekk ekki upp žį. Sagan er įgętlega sögš ķ tveim greinum ķ Morgunblašinu. Ašalheimild annarrar er išnašarrįšuneytiš, en Landsvirkjun er heimildin aš hinni, svo aš žar eru ekki öfgafullir nįttśruverndarmenn į ferš. Hinn 31. įgśst 1997 birtist ķ Mbl. greinin VERKEFNAFJĮRMÖGNUN Ķ STAŠ RĶKISĮBYRGŠAR. Žar segir m.a. ,,Žeir sem nś eru viš völd ķ orku- og išnašargeiranum vilja dreifa įhęttunni, žykir ekki skynsamlegt aš virkja ķ skjóli og į įbyrgš opinberra ašila til aš śtvega rafmagn til nżrrar įlbręšslu meš žvķ aš safna upp meiri skuldum hjį Landsvirkjun.
Kom žessi stefna mešal annars fram ķ tillögum nefndar um framtķšarskipan orkumįla sem skilaši išnašarrįšherra įliti ķ haust. Žar er sérstaklega vakin athygli į mikilvęgi žess aš virkjanaframkvęmdir vegna stórišju verši į markašsgrundvelli. Žess vegna kom upp hugmynd um verkefnafjįrmögnun nżrra orkumannvirkja vegna stórišju žar sem leitaš yrši eftir fjįrmagni į innlendum og erlendum fjįrmagnsmarkaši. Rķkiš myndi ekki gangast ķ įbyrgš fyrir skuldum orkufyrirtękisins og reksturinn yrši sjįlfur aš standa undir endurgreišslu lįna. Eigendur myndu aušvitaš einnig taka sķna įhęttu meš hlutafé, sem ķ žessu tilviki yrši hugsanlega 25% af fjįrfestingunni. Žetta er vitanlega įhęttusamara fyrir žį sem fjįrmagna verkiš en ef ķslenska rķkiš skrifaši upp į lįnin og myndu vextir taka miš af žvķ. Skotiš hefur veriš į aš žeir gętu oršiš 1-2% hęrri en į lįnum Landsvirkjunar. Žaš žżšir aušvitaš hęrra raforkuverš og dregur śr samkeppnisfęrni Ķslands. Žess mį geta aš įlver Colombia Ventures, Noršurįl į Grundartanga, er fjįrmagnaš meš žessum hętti…”
Framhald sögunnar frį 1997 birtist ķ Morgunblašinu fjórum įrum sķšar, 6. desember 2001. Žį ręddi Mbl. viš fjįrmįlastjóra Landsvirkjunar undir yfirskriftinni UM GRĶŠARMIKLA HAGSMUNI AŠ TEFLA. Fjįrmįlastjórinn segir ,,Byggingu vatnsorkuvera fylgir grķšarlegur fjįrmagnskostnašur ķ upphafi, rekstrarkostnašur žeirra er hins vegar lķtill og lķftķminn mjög langur eša allt aš 80 til 100 įr. Žeir sem koma aš verkefnafjįrmögnun hugsa hreinlega ekki svona langt, sem aftur žżšir aš ef Landsvirkjun ętlaši aš byggja sķnar framkvęmdir į slķkri fjįrmögnun myndi žaš verša til žess aš orkuveršiš yrši žaš hįtt aš viš vęrum ekki lengur samkeppnisfęr um stórišju.”
Orkusala til stórišju stóšst ekki próf hins frjįlsa markašs fyrir įratug. En žaš er einn megingalli rķkisrekstrar aš žar taka menn ekki viš merkjum um aš snśa viš, heldur veršur verkefniš oft ašalatriši, sem SKAL koma ķ gegn. Framhaldiš žekkja flestir. Rafmagnsframleišsla fyrir stórišju į Ķslandi hefur margfaldast į undanförnum įrum.
Fjįrfestar vildu ekki leggja peninga ķ virkjanir hér į landi į sķnum tķma vegna žess aš įgóšavon var ekki nógu mikil mišaš viš įhęttuna. Virkjanir eru nefnilega ekki įhęttulaus fjįrfesting. Rķkiš seldi Landsvirkjun Kröflu įriš 1985 į rśman žrišjung af kostnašarverši. Skattgreišendur kostušu mismuninn. Ekki var markašur fyrir rafmagn frį Blönduvirkjun žegar hśn var tilbśin. Žaš og fleiri fjįrfestingarmistök Landsvirkjunar ollu žvķ aš heildsöluverš į rafmagni til almenningsveitna var 45% yfir kostnašarverši viš rafmagn frį nżjum virkjunum um mišjan tķunda įratuginn. Almennir rafmagnsnotendur greiddu žann reikning (heimild: Framtķšarskipan orkumįla, išnašarrįšuneytiš 1996). Skattgreišendur og almennir rafmagnsnotendur bera įhęttu af öllum virkjunum sem nś eru rįšgeršar. Orkuverš er mjög hįtt į heimsmarkaši og įlverš einnig. Ef virkjanir ganga einhvern tķma upp į frjįlsum markaši į Ķslandi ętti žaš aš vera nśna. Į hinn bóginn er afar hępiš aš skikka almenning til žess aš taka meiri įhęttu af fjįrfestingum ķ virkjunum en oršiš er. Įhyggjur valdhafa ķ orku- og išnašnargeiranum sem sagt var frį ķ Morgunblašinu 31. įgśst 1997 eiga ekki sķšur viš nśna en žį.
Grein žessi er fengin aš lįni į www.framtidarlandid.is